تشخیص رفتارهای درست و غلط کودکان

19 مارس 2022

رفتارهای غیر طبیعی کودکان

گاهی والدین رفتارهایی درکودک خود میبینند که موجب نگرانی آنها میشود اینکه آیا این رفتار طبیعی است یا نه ؟آیا این رفتار اختلال در فرزندشان محسوب میشود،والدین باید بدانند که رفتارهایی مثل خشم ،پرخاشگری ،ناخن جویدن،اضطراب ،عدم تمرکز و…..در همه کودکان وجود دارد و بسیار طبیعی میباشد .میتوانند با یک مشاور در مورد این رفتار مشورت بگیرند.

والدین باید توجه داشته باشند که بین بهنجاری و نابهنجاری و یا به عبارت دیگر بین سالم بودن و بیمار بودن مرز مشخصی وجود ندارد، بلکه اینها به صورت پیوستاری هستند. بدین معنا که بهنجاری و نابهنجاری دو طبقه و قابل تفکیک از همدیگر نیستند. بنابراین شما نباید با دیدن رفتارهای ناسازگارانه و غیر طبیعی، کودکتان را نابهنجار تلقی کنید و بر وی برچسب بیمار، نابهنجار و یا مشکل دار بزنید. به عنوان مثال اگر کودک شما کمی حواسپرت باشد، نمیتوانید بگویید که وی نابهنجار و مبتلا به اختلال بیش فعالی/کمبود توجه است. همه کودکان و حتی ما بزرگسالان هم در طول روز گاهی دچار حواسپرتی میشویم. تنها زمانی این اختلال باید روی کودک گذاشته شود که حواسپرتی به حدی رسیده باشد که در مسائل تحصیلی و اجتماعی وی تداخل ایجاد کند؛ بدین معنا که رشد کودک از لحاظ اجتماعی و تحصیلی به پای همسن و سالهای خود نرسد. والدین نباید عجله کنند و با دیدن چند نشانه کودکشان را نابهنجار (بیمار) تشخیص دهند؛ زیرا وجود چند نشانه در کودک شاید طبیعی باشد. با این توصیف شما را به خواندن این مقاله دعوت میکنم.

تمایز بهنجار و نابهنجار
مشکل در زمینههای گوناگون، تعاریف متعددی دارد. مشکل از نظر لغوی به معنی مساله، امر مبهم و مغشوش و آن چیزی است که براحتی درک نمیشود و حل آن به تفکر و اندیشه نیاز دارد. مشکل، موقعیتی نگرن کننده و اضطرابآور ایجاد میکند و ارضای نیازهای اساسی و عملکرد زیستی – روانی فرد را به مخاطره میافکند و کارآمدی او را کاهش میدهد. حال سوال مهمتر این است که چطور و با چه ملاکهای بین رفتار بهنجار و نابهنجار در کودک تفاوت قائل شویم؟ برای پاسخ به این سوال، باید به سه متغییر یعنی فراوانی، شدت و تداوم و همچنین دو اصل یعنی اصل تناسب سنی و پیشبینی آینده، توجه داشته باشید؛ روی هم رفته 5 عامل! که در زیر بصورت مختصر هر یک از اینها، تعریف شده است:
فراوانی یا تعداد رفتار
فراوانی به تعداد و میزان رخداد یا انجام یک رفتار مربوط میشود. میتوانید رفتار کودکتان را مشاهده کرده و تعداد بروز آن را ثبت کنید و آن را با سایر کودکان مقایسه کنید. بدین ترتیب ببینید که آیا فراوانی آن کم است یا زیاد، یا شبیه به سایرین!

 

شدت یا نیرومندی رفتار
شدت رفتار بیانگر نیرومندی یک رفتار است. شما در طول روز رفتارهای گوناگونی از کودکتان مشاهده میکنید و نیرومندی یک رفتار شاید بیشتر از دیگری باشد. اینکه کودکتان با چه شدتی رفتار خاصی را انجام میدهد، در این قسمت مهم است.
تداوم یا مدت زمان رفتار
تداوم رفتار نشان دهنده ثبات و پایایی رفتار در طول زمان بوده و گذرا یا پایدار بودن نشانههای رفتاری را میرساند. اینکه بدرفتاری خاصی، چند مدت است که در کودکتان مشاهده میشود، در این قسمت است.
اصل تناسب سنی
این اصل بیان میکند که ما با مشاهده یک نابهنجاری در کودک که متناسب با شرایط سنی وی است، برچسب مشکل، اختلال یا بیماری به کودک نزنیم. در واقع برخی از رفتارهای دوران کودکی ما با وجود این که در نگاه اول به عنوان مشکل و نابهنجاری تلقی میشوند، اما به مرور زمان رشد خواهند کرد و مثل حیات اولیه باقی نخواهند ماند.

اصل پیشبینی آینده
اصل پیش بینی آینده بدین معناست که آیا رفتار فعلی کودک در رشد وی در آینده اشکال ایجاد خواهد کرد یا خیر؟ رفتارهایی مثل حرکات بیش از حد و یا عدم تمرکز و توجه را در کودک در نظر بگیرید، اینها براساس اصل تناسب سنی در دوره خاصی از رشد کودک انتظار میرود، اما اگر در حدی باشند که جلوی رشد طبیعی کودک را بگیرند، نابهنجار محسوب میشوند.

حال یک مثال میآوریم تا شما بهتر متوجه شوید. فرض کنید یک کودک 5 ساله دارید که احتمال ابتلا به اختلال نقص توجه/بیش فعالی یا همان ADHD را میدهید؛ ببینیم طبق 5 قاعده فوق چگونه میتوانیم رفتار این کودک را بهنجار یا نابهنجار قلمداد کنیم:
وقتی ما این کودک را مورد مشاهده قرار میدهیم، میبینیم که برای مثال تعداد برخاستن از صندلی و نشستن یا وول خوردن وی بسیار بیشتر از همسن و سالانش است (ملاک فراوانی). همچنین این کودک حواسش چنان پرت میشود که نمیتواند دستورات ساده را بفهمد و درک کند و دائماً پیروی از دستورات را فراموش میکند (عامل شدت رفتار). از سوی کودک موردنظر، مدت زمان طولانی دچار چنین مسائلی  شده است. رفتارهای بیش فعالی، تکانشگری و بی توجهی کودک حداقل 6 ماه دوام داشته و همچنین غیرانطباقی و ناهماهنگ با سطح رشدی او است، بدین معنا که کودک نمیتواند با محیطش انطباق و سازگاری داشته باشد (اصل تداوم). با دقت بیشتر میتوانیم استنباط کنیم که میزان فعالیت و حواس پرتی کودک، در مقایسه با سنش بیشتر است و ما انتظار این میزان از فعالیت و حواس پرتی را از یک کودک 6 ساله نداریم (اصل تناسب سنی). در نهایت مطابق اصل پیش بینی آینده حدس میزنیم مشکلات حواس پرتی، بیش فعالی و یا تکانشگری این کودک سبب میشود تا از جهات گوناگون رشدی عقب افتاده و گسترش سازگاری و بهزیستیشان با مشکل مواجه شود؛ مثلاً در آینده نتواند تکالیف درسیاش را بخوبی انجام دهد یا در کلاس درس آرام بنشیند و خوب گوش دهد، و شاید مشکلات تحصیلی، دچار مشکلات اجتماعی نیز میشود (اصل پیشبینی آینده). با این توصیفات میتوانیم احتمال اختلال نقص توجه/بیش فعالی را برای این کودک در نظر بگیریم.

اما اگر همین کودک 5 ساله، تعداد و فراوانی از صندلی بلند شدن و وول خوردنش کم بود، میزان این نوع رفتارها قابل تحمل بود و شدید نبود، تنها گاهی کودک دچار حواس پرتی و فعالیت زیاد میشد و در اکثر مواقع قادر به توجه مناسب و فعالیت به اندازه بود، همانند کودکان همسن و سال خود فعالیت داشت و همچنین مقدار حواسپرتی و فعالیت وی در زندگی فردی، خانوادگی، اجتماعی و تحصیلی وی، مشکلی را ایجاد نمیکرد؛ تشخیص اختلال نقص توجه/بیش فعالی برای این کودک مطرح نبود.
همچنین والدین گرامی، باید در درباره مشکل، به مواردی زیر توجه داشته باشند:
نخست: ارائه تعریفی همگان پسند ممکن نیست، زیرا نوع و شدت و ضعف هر مشکل، براساس قوانین و ارزشهای حاکم بر آن جامعه تعیین میشود و در فرهنگهای مختلف متفاوت است.
دوم: مشکل از دیدگاه متخصصان علوم مختلف تعاریف و کاربردهای متفاوتی دارد؛ مشکل از نظر روانشناسی، برهم خوردن حالت تعادل روانی و رفتاری است؛ از دید جامعه شناسی، عمل کردن برخلاف قوانین و موازین مقبول اجتماعی است و به اعتقاد علمای اخلاق، بی توجهی و بیحرمتی و تخطی از ارزشها و اعتقادات و ضوابط اخلاقی است.
سوم: کودکان با توجه به سن در هر یک از دورههای کودکی، مشکلات معینی را بیشتر بروز میدهند. در سه سال اول زندگی، مشکلات آنان از نوع واکنشهای روانی-تنی است (یعنی گرچه علت مشکل کودک مسائل روانی و تربیتی است اما مشکل خود را بصورت جسمی مانند دردهای شکمی خود را نشان میدهد)؛ در سنین چهار تا شش سالگی بیشتر اختلالات زودگذر نظیر ترس، ناخن جویدن، انگشت مکیدن، پرخاشگری، شب اداری، تخریب و لجبازی در آنان مشاهده میشود؛ در سنین هفت تا یازده سالگی اختلالاتی نظیر دزدی، لکنت زبان، دروغگوی، خودداری از مدرسه رفتن، تمارض و تیک بیشتر رواج دارد. یادآوری میکنیم که در کودکان معمولاً ترکیبی از انواع مختلف مشکلات مشاهده میشود.
چهارم: علل و عومل متعددی در ایجاد مشکل دخالت دارند که بدون شناسایی دقیق آنها ارائه درمان ممکن نیست. به واقع در ایجاد مشکلات، علل و عوامل متعددی دخالت دارد که در حالت کلی به دو دسته عوامل فیزیولوژیکی و غیرفیزیولوژیکی تقسیم میشود. عوامل فیزیولوژیک مسائل زیستی-ارثی، نقایص و ناهنجاریهای جسمی و اختلال در عملکرد و ترشح غدد را شامل میشود. عوامل روانی مانند سبکهای تربیتی، ویژگیهای شخصیتی؛ عوامل اجتماعی نظیر خانواده و مدرسه و جامعه، عوامل اقتصادی و عوامل فرهنگی نیز از جمله موارد غیر فیزیولوژیکی هستند که مشکل را به وجود میآورند. مشکل ممکن است معلول یک علت یا مجموعهای از علل مذکور باشد.
پنجم: چون علل به وجود آورنده مشکلات متفاوت است حتی برای حل مشکلات به ظاهر یکسان نمیتوان از یک روش درمانی به طور قالبی استفاده کرد. بنابراین برای درمان مشکلات به طور موثر و موفقیتآمیز باید اصولی رعایت شود: 1- هر مشکل با توجه به شناخت دقیق علتها درمان پذیر است و تا علل مشکل مشخص نشود ارائه درمان صحیح ممکن نخواهد 2- درمان باید گسترده و همه جانبه باشد و تنها به رفع علائم ظاهری اختلال اکتفا نشود 3- درمان باید توسط متخصص انجام گیرد و از همکاری افراد صلاحیت دار و نزدیکان کودک استفاده شود 4- درمان باید پیگیری شود. درمان مشکل به طور کلی با شیوه های مشاوره و روان درمانی و روشهای پزشکی انجام میشود در مواردی استفاده از هر دو روش برای درمان مشکل ضروری است. همواره باید بخاطر داشته باشیم که پیشگیری بر درمان تقدم دارد و بیشتر باید در زمینه پیشگیری تلاش کنیم.
البته به تجربه شاهد بودهایم که برخی والدین نیز در شناسایی و بیان مشکلات فرزندان خود بسیار تسامح کار بوده و با اغماض نسبت به مشکلات فرزندان خود قضاوت می کنند که نتیجه آن عدم تشخیص به موقع، سریع و همچنین عدم پیگیری درمان است. با این توصیف یک توصیه کلی داریم: اگر نسبت به برخی رفتارهای فرزند خود نگران هستید و ملاک درست و بدون قضاوتی برای ارزیابی وی ندارید، نزد یک مشاور یا روانشناس کودک بروید.

مقاله‌های مشابه

یکنواخت شدن زندگی همسران

یکنواخت شدن زندگی همسران

گروه روانشناسی سپیدار تحت نظر دکتر محمد ترکمان اگر از روزمرگی خسته شده اید، خوشحال نیستید، انگیزه کافی برای زندگی ندارید و غم و اندوه شما را فرا گرفته وقتش رسیده که برای ایجاد تغییراتی در زندگی تان تلاش کنید. هنگامی که شما در یک رابطه شروع به ناسازگاری میکنید، احتمالا...

بیشتر بخوانید
تعریف و انواع عشق ناکام

تعریف و انواع عشق ناکام

گروه روانشناسی سپیدار تحت نظر دکتر محمد ترکمان عشق و فقدان دو روی یک سکه هستند؛ بی‌تردید هر رابطه‌ای با مرگ یا جدایی خاتمه می‌‌یابد و تجربه عشق به رویارویی اجتناب ناپذیر فقدان می‌انجامد. افراد در سراسر زندگی خود عشق و فقدان را تجربه می‌کند. هر چند فقدان عموماً به از...

بیشتر بخوانید

شما هم به جمع ۱۰۰,۰۰۰ مشترک خبرنامه‌ ما بپیونید

0 دیدگاه