نظریة‌ تفاوت‌ در توانمندیهای‌ هوشی

این‌ دیدگاه، عامل‌ جنسیت‌ را در توانمندیهای‌ هوشی‌ مؤ‌ثر می‌داند و به‌ امتیازات‌ نسبی‌ در عوامل‌ هوشی‌ اشاره‌ می‌کند و آن‌ را ناشی‌ از عوامل‌ زیستی‌ و هورمونی‌ و مسائل‌ وراثتی‌ و امور طبیعی‌ مانند دیگر تفاوتهای‌ موجود بین‌ زن‌ و مرد می‌داند اما در این‌ نکته، افراط‌ نمی‌کند. ضمن‌ آن‌که‌ محیط‌ و عوامل‌ اجتماعی‌ و فرهنگی‌ را نیز در بروز استعدادها مؤ‌ثر می‌شمارد و بر نقش‌ مسائل‌ فیزیولوژیک‌ بویژه‌ هورمونی‌ تأکید می‌ورزد. تحقیقات‌ در این‌ زمینه، اصل‌ تفاوت‌ را منتهی‌ بدون‌ تعابیر اهانت‌آمیز و استنتاجهای‌ افراطی، تأئید می‌کند:
‌‌جمجمه‌ و مغز                                                                                                                                                    جمجمه‌ زن‌ با جمجمه‌ مرد متفاوت‌ است. در همة‌ نژادها استخوانهای‌ جمجمة‌ زنان‌ نازکتر از مردان‌ است‌ و حجمی‌ حدود 10 درصد کمتر از جمجمة‌ مرد دارد، اندازة‌ آن‌ کوچکتر و وزن‌ آن‌ سبک‌تر است، اختلافات‌ جنسی‌ در قسمتهای‌ مختلف‌ جمجمه‌ به‌طور کامل‌ مشهود است. نیز از نظر اندازة‌ وزن‌ مغز، دو جنس‌ متفاوتند و حد‌ متوسط‌ آن‌ در مردان‌ در تمام‌ سنین، زیادتر از وزن‌ مغز زنهاست. از نظر حجم، مغز زنان‌ حدود 150 سانتی‌ متر مکعب‌ و از نظر جرم، حدود 150 گرم‌ کمتر از مردان‌ است. در مورد سئوال‌ ارتباط‌ بین‌ اندازة‌ مغز و هوش‌ روشن‌ است‌ که‌ با قابلیتهای‌ علمی‌ امروز بشر نمی‌توان‌ در مورد وظایف‌ هر سانتی‌ متر مکعب‌ مغز برآورد درستی‌ ارائه‌ نمود ولی‌ «یک‌ رابطه‌ آماری‌ بین‌ جرم‌ یا اندازة‌ مغز و هوش‌ وجود دارد» و اطلاعات‌ موجود از رابطة‌ درستی‌ بین‌ این‌ دو حکایت‌ می‌کند. به‌نظر می‌رسد هرچه‌ اندازة‌ مطلق‌ مغز بزرگتر باشد، تا حد معینی‌ موجب‌ هوش‌ بیشتر می‌شود.
در عین‌ حال‌ برخی‌ بر این‌ باورند که‌ وزن‌ مغز گرچه‌ راهنمای‌ هوش‌ است‌ و فردی‌ که‌ وزن‌ مغز آن‌ از هزار گرم‌ کمتر باشد، با اطمینان‌ می‌توان‌ گفت‌ از نظر هوش‌ عقب‌ است، ولی‌ این‌ به‌ تنهایی‌ کافی‌ نیست. وزن‌ مغز در افراد مختلف‌ متفاوت‌ است‌ و بین‌ 1100 گرم‌ تا 1700 گرم‌ نوسان‌ دارد. وزن‌ مغز زن‌ باید به‌ نسبت‌ بدن‌ خودش‌ مقایسه‌ شود تا نسبت‌ آن‌ از مردان‌ نیز بیشتر شود.
‌ رشد جسمی
سلول‌های‌ مغز تا زمانی‌ که‌ رشد جسمی‌ ادامه‌ دارد، به‌ رشد خود ادامه‌ می‌دهند. مجموعه‌ای‌ از عوامل، از جمله‌ هورمونهای‌ زنانه‌ و تأثیر آنها بر مغز به‌گونه‌ای‌ سامان‌ یافته‌اند که‌ رشد جسمی‌ جنس‌ زن‌ حدود 2 سال‌ زودتر از مرد متوقف‌ می‌گردد پس‌ می‌توان‌ فرضیه‌ تفاوت‌ هوشی‌ را از این‌ نظر نیز مطرح‌ ساخت‌ که‌ با زمان‌ رشد بیشتر مغز در جنس‌ مرد سازمان‌ آن‌ نیز پیچیدگی‌ و کارآمدی‌ فزونتری‌ می‌یابد.
‌ قشر مخ
میزان‌ هوش‌ بر اثر ساختمان‌ سلولی‌ و شیمیایی‌ مغز افراد متفاوت‌ می‌شود. لایة‌ خارجی‌ مغز نقش‌ مهمی‌ را در هیجان‌ آدمی‌ برعهده‌ دارد. از آن‌جا که‌ در این‌ پدیدة‌ روانی، زن‌ و مرد متفاوتند و هیجانات‌ در زن‌ نمود بیشتری‌ را نشان‌ می‌دهد، می‌توان‌ دریافت‌ که‌ دو جنس‌ از این‌ نظر هم‌ تفاوتهایی‌ دارند. حواس‌ پنج‌گانه‌ نیز در قشر مغز جای‌ دارند. این‌ حواس‌ در زن‌ و مرد دارای‌ تفاوتهایی‌ است، و به‌عنوان‌ نمونه‌ آستانه‌ لمس‌ و درد در زنان‌ پایین‌تر است. به‌ این‌ ترتیب‌ برخی‌ از تفاوتهای‌ درونی‌ مغز بین‌ دو جنس‌ آشکار می‌شود و اگر توجه‌ گردد میزان‌ هوش‌ با چین‌خوردگی‌های‌ سطح‌ خارجی‌ مغز مرتبط‌ است، نقش‌ جنسیتی‌ را در آن‌ نیز نمی‌توان‌ نادیده‌ انگاشت.
اوگوست‌ استریندبرگ‌ دربارة‌ حواس‌ پنج‌گانه‌ که‌ در قشر مخ‌ جای‌ دارند و به‌طور کلی‌ دربارة‌ دستگاه‌ عصبی‌ زن‌ با نگرشی‌ افراطی‌ اظهار می‌دارد:
«پیچ‌ و خم‌های‌ مغز زن‌ کم‌تر از مرد است‌ و مادة‌ خاکستری‌ مغز زن‌ نیز سبک‌تر است. در مقابل، عصب‌های‌ زن، درست‌ مثل‌ بچه‌ها قوی‌تر است. در نتیجه‌ زن‌ می‌تواند بعضی‌ از دردهای‌ جسمانی‌ را آسان‌تر از مرد تحمل‌ کند. از نظر این‌ نوع‌ مقاومت، زن‌ به‌ افراد ابتدائی‌ شباهت‌ دارد و همین‌ امر نشان‌ می‌دهد که‌ دستگاه‌ عصبی‌ او ابتدایی‌تر است… حواس‌ زن‌ ضعیف‌تر از حواس‌ مرد هستند. حس‌ لامسه‌ در زن‌ به‌ اندازة‌ مرد، تکامل‌ نیافته‌ است. البته‌ دست‌ زن، حساس‌ و با انعطاف‌ است‌ اما این‌ امر بیشتر حاصل‌ ذخیرة‌ گسترده‌تر چربی‌ در زیر پوست‌ است. هرگز دست‌ زنی‌ یک‌ آلت‌ موسیقی‌ را به‌ مهارت‌ دست‌ مرد لمس‌ نکرده‌ است… انگشتان‌ دستِ‌ کدام‌ زنی‌ می‌تواند به‌ آسانی‌ مرد، حروف‌ چاپی‌ را جابه‌جا کند؟ دست‌ کدام‌ زنی‌ می‌تواند به‌خوبی‌ مرد، لباس‌ پشمی‌ را رفو کند؟ هیچ‌ تلگرافچی‌ زنی‌ نیست‌ که‌ بتواند با شنیدن، تلگرافی‌ را به‌خوبی‌ و اطمینان‌ یک‌ تلگرافچی‌ مرد دریافت‌ کند. در مورد حس‌ بویایی‌ نیز از پژوهشهایی‌ مقایسه‌ای‌ که‌ آقایان‌ نیکول‌ و بای‌ انجام‌ داده‌ و به‌ «انجمن‌ آمریکایی‌ پیشرفت‌ علم» عرضه‌ کرده‌اند برمی‌آید که‌ حس‌ بویایی‌ در مرد بسیار حساس‌تر از زن‌ است. مردان‌ توانسته‌اند بوی‌ اسید بروسیک‌ محلول‌ در مقدار آبی‌ را احساس‌ کنند که‌ مقدار آن‌ صد هزار برابر وزن‌ اسید بوده‌ است، اما زنان‌ در محلول‌ یک‌ به‌ نسبت‌ بیست‌ هزار دیگر آن‌ را احساس‌ نمی‌کنند. کتابهای‌ آشپزی‌ نیز فقط‌ هنگامی‌ اعتبار دارند که‌ به‌ امضای‌ مردان‌ باشند، زن‌ بسیار به‌ ندرت‌ می‌تواند توجه‌ خود را به‌ موضوعی‌ معین‌ معطوف‌ کند… فقدان‌ دوراندیشی‌ و تعادل‌ در زنان‌ نیز به‌وفور در بسیاری‌ از اعمال‌ نسنجیده‌ و در انجام‌ جرمهایی‌ آشکار می‌شود که‌ آنان‌ هیچ‌گاه‌ احتمال‌ بروزشان‌ را محاسبه‌ نکرده‌اند.»
‌ بهره‌ هوش‌ (ضریب‌ هوشی)
نسبت‌ سن‌ عقلی‌ فرد (که‌ به‌وسیله‌ آزمون‌ استاندارد به‌دست‌ آمده‌ است) به‌ سن‌ واقعی‌ وی‌ ضرب‌ در عدد 100، بهره‌ هوشی‌ نام‌ دارد. در این‌ زمینه‌ نیز تفاوتهای‌ جنسی‌ مشاهده‌ می‌شود. برای‌ ضریب‌ هوشی‌ بالاتر از 140 که‌ افراد بسیار پرهوش‌ را دربر می‌گیرد، نسبت‌ پسران‌ به‌ دختران‌ 6 به‌ 4 است. این‌ نسبت‌ برای‌ کسانی‌ که‌ ضریب‌ هوشی‌ بالاتر از 180 را دارند و نزدیک‌ به‌ نابغه‌ و نابغه‌اند، 7 به‌ 3 است. یعنی‌ بهرة‌ هوشی‌ در حد نوابغ‌ در میان‌ پسران‌ 57 درصد و در میان‌ دختران‌ 43 درصد است. که‌ خود تفاوت‌ آشکاری‌ را نشان‌ می‌دهد.
مطالعه‌ای‌ که‌ به‌ کمک‌ تست‌ «موزانیک» روی‌ صدهزار نفر دانش‌آموز فرانسوی‌ به‌ عمل‌ آمد، گرچه‌ ضریب‌ هوشی‌ دختران‌ و پسران‌ را نزدیک‌ بهم‌ نشان‌ داد، ولی‌ نتایج‌ دو طرف‌ معیار قابل‌ توجه‌ بودند. نمرات‌ عده‌ای‌ از پسران‌ پایین‌تر از دخترانی‌ بود که‌ در بین‌ همجنسان‌ خود در ردة‌ پایین‌ طبقه‌بندی‌ قرار داشتند، و در سوی‌ دیگر معیار که‌ ضرایب‌ بالای‌ هوشی‌ را نشان‌ می‌داد، بیشتر پسران‌ مشاهده‌ می‌شدند، و هر اندازه‌ ضرایب‌ بالاتر هوشی‌ مورد توجه‌ قرار می‌گرفت، بر درصد پسران‌ افزوده‌ می‌گشت.
براساس‌ این‌گونه‌ آزمونها و نتایج‌ می‌توان‌ برتری‌ نوابغ‌ جنس‌ مرد را در انواع‌ رشته‌های‌ علمی‌ (شیمی، فیزیک، زیست‌شناسی، ریاضی‌ و…) و هنری‌ (نقاشی، مجسمه‌سازی، سینما) به‌نحوی‌ توجیه‌ کرد.
‌رشد هوشی
در رشد هوشی‌ نیز چنانچه‌ تفاوتهای‌ فردی‌ دیده‌ می‌شود، تفاوتهای‌ جنسی‌ هم‌ قابل‌ توجه‌ است. تفاوت‌ رشد هوشی‌ دختر و پسر از دوران‌ کودکی‌ آغاز می‌گردد، و در 25 سالگی‌ بالاترین‌ نمرة‌ هوشی‌ در جنس‌ مرد دیده‌ می‌شود. گرچه‌ پایین‌ترین‌ آنها نیز در میان‌ همین‌ جنس‌ پیداست. این‌ امر و نیز بررسی‌ نمودار همبستگی‌ بیشتر نمرات‌ هوشی‌ دختران‌ و پراکندگی‌ بیشتر رشد هوشی‌ پسران‌ را می‌نمایاند. از میان‌ 5 پسر مورد آزمون‌ 2 نفر به‌ نمرة‌ هوشی‌ بیش‌ از 170 دست‌ یافته‌اند، درحالی‌ که‌ از میان‌ دختران‌ هیچکدام‌ نتوانسته‌اند نمرة‌ 170 را کسب‌ کنند.
25‌‌21‌‌19‌‌15‌‌13‌‌9‌‌6‌‌3‌‌0‌‌25‌‌21‌‌19‌‌15‌‌13‌‌9‌‌6‌‌3‌‌0
‌‌‌‌سن‌ به‌ سال‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌سن‌ به‌ سال‌
‌‌تفاوتهای‌ فردی‌ در رشد هوشی‌
از 56 تحقیقی‌ که‌ در آمریکا انجام‌ گرفته‌ است‌ نیز برتری‌ هوشی‌ پسران‌ به‌ اثبات‌ می‌رسد در این‌ بررسی‌ گرچه‌ در 3 مورد معدل‌ دو جنس‌ مشابه‌ و یکسان‌ می‌نمود، ولی‌ در 28 مورد پسران‌ بر دختران‌ برتری‌ داشتند، برتری‌ دختران‌ بر پسران‌ 25 مورد بود.        خلا‌ قیت‌ و نبوغ‌
گرچه‌ کسانی‌ چون‌ «بولدینگ» و «گوردون‌ چایلد» بر این‌ اندیشه‌اند که‌ کشاورزی‌ با کج‌ بیل، ظروف‌ سفالی، نخ‌ریسی، بافندگی‌ و ساخت‌ آسیا کشف‌ زنان‌ بوده‌ است‌ و نخستین‌ بار آنان‌ متوجه‌ جوانه‌ زدن‌ غلات‌ شده‌اند و زمینه‌ ایجاد رشته‌های‌ قابل‌ توجهی‌ از فنون‌ و علوم‌ را فراهم‌ آورده‌اند، ولی‌ آنچه‌ از تاریخ‌ علم‌ به‌دست‌ می‌آید و مشاهدات‌ تجربی‌ و تحقیقی‌ آن‌ را تأیید می‌کند، این‌ است‌ که‌ در میان‌ اکثر انواع‌ پستانداران‌ جنس‌ نر بیشتر کارهای‌ اکتشافی‌ انجام‌ می‌دهد و انسان‌ نمی‌تواند از این‌ قاعده‌ مستثنی‌ باشد. اختراع‌ ماشین‌ چاپ، تلفن، اتومبیل، برق، هواپیما و… به‌وسیله‌ مردان‌ انجام‌ گرفته‌ است، برای‌ نخستین‌ بار آنان‌ پا به‌ کرة‌ ماه‌ گذاشتند، پیوند قلب‌ انجام‌ دادند و رکوردهای‌ ورزشی‌ را شکستند. پیشگامی‌ مردان‌ در عرصه‌های‌ مختلف‌ علمی، هنری، سیاسی، اقتصادی‌ و خلاقیتها مشاهده‌ می‌شود. در معماری، نقاشی، موسیقی، سینما ادبیات‌ و علوم‌ گوناگون‌ دیگر خلاقیت‌ مردان‌ را آشکارا می‌توان‌ دید. به‌ گفتة‌ «لومبروزو»، زنان‌ کارهایی‌ را ترجیح‌ می‌دهند که‌ به‌ ابتکار فکری‌ نیاز ندارد و به‌نظر هاولاک‌ الیس‌ «هزاران‌ زن‌ به‌ نقاشی‌ پرداخته‌اند اما فقط‌ مردان‌ در این‌ رشته‌ نبوغ‌ داشته‌اند.»
لویی‌ لوپرنس‌ – رنگه‌ نیز بر این‌ عقیده‌ است:
«از بین‌ پیر کوری‌ و ماری‌ کوری، پیر کوری‌ آفرینشگر است‌ و با نبوغ‌ خود قوانین‌ جدید فیزیک‌ را وضع‌ می‌کند. ماری‌ با خصوصیات‌ دیگری‌ می‌درخشد: شخصیت‌ و پشتکار استثنایی، دقت، شکیبایی… دختران، با هوش‌ هستند، اما گویی‌ فکر نو در سر ندارند.»
در زمینة‌ خلاقیت‌های‌ ادبی‌ نیز گرچه‌ زنان‌ درخشیده‌اند، ولی‌ از نظر کمیت‌ و کیفیت، به‌ویژه‌ آن‌جا که‌ اوج‌ نبوغ‌ ادبی‌ مطرح‌ است، مردان‌ از زنان‌ برترند.
هاولوک‌ الیس، از 1030 نابغه‌ یا شخصیت‌ برجستة‌ علمی‌ و جهانی‌ مورد مطالعه‌ در طول‌ قرنها، تنها از 55 زن‌ نام‌ می‌برد. کاتل، از بین‌ هزار شخصیت‌ برجسته‌ که‌ در آغاز قرن‌ بیستم‌ در دنیا زیسته‌اند، به‌ 32 زن‌ اشاره‌ می‌کند، که‌ 11 نفر آنها ملکه‌های‌ کشورهای‌ مختلف‌ و 8 نفر آنها به‌خاطر زیبایی‌ و یا بدبختی‌شان‌ مشهور بوده‌اند. در نشریه‌ «مردان‌ علم‌ آمریکا» در برابر 247 مرد فقط‌ 3 زن‌ به‌عنوان‌ زن‌ برجسته‌ و مشهور ثبت‌ شده‌ است، در این‌ نشریه‌ درصد زنانی‌ که‌ در عرصه‌های‌ علمی‌ درخشیده‌اند 4/7 درصد ثبت‌ گردیده‌ است، که‌ تعداد آنها بر حسب‌ علوم‌ مختلف‌ فرق‌ می‌کند، و از 1/2 درصد در فیزیک‌ به‌ 22 درصد در روان‌شناسی‌ می‌رسد.
در یک‌ مطالعه‌ بیوگرافیک‌ که‌ از قرن‌ 7 تا 19 میلادی‌ را در برمی‌گیرد و شرح‌ حال‌ 868 زن‌ مشهور از 42 کشور مختلف‌ را شامل‌ می‌شود، برجستگی‌ 337 نفر از آنها در زمینه‌ ادبیات‌ است. بالاترین‌ درجة‌ شهرت‌ از آن‌ زنانی‌ است‌ که‌ نقش‌ سیاسی‌ ایفا کرده‌اند، و یا مادران، همسران‌ و معشوقه‌های‌ مردان‌ بزرگ‌ بوده‌اند، در این‌ مطالعه، نوع‌ دوستی، زیبایی، بدبختی‌ و… از جمله‌ معیارهای‌ معروفیت‌ در نظر گرفته‌ شده‌ است.
«از یک‌ لحاظ‌ کلی، نمی‌توان‌ منکر شد که‌ زن، در مورد آنچه‌ که‌ به‌ بزرگترین‌ کارها خصوصاً‌ خلاقیت‌ هوشی‌ و هنری، مربوط‌ است، ضعیف‌تر و فروتر از مرد باشد. این‌ مسأله‌ در زمینة‌ هنر بیشتر از زمینه‌ علم‌ یا تکنیک‌ غافلگیر کننده‌ است.»
مطالعات‌ گوناگون‌ دربارة‌ فعالیت‌ اکتشافی، حاکی‌ از آن‌ است‌ که‌ پسران‌ از دختران‌ بی‌باک‌تر و کنجکاوترند، و برای‌ رسیدن‌ به‌ اهداف‌ مطلوب‌ انواع‌ خطرها را به‌ جان‌ می‌خرند. و خلاقیت‌ مردان‌ بیش‌ از زنان‌ است‌ گرچه‌ محیط، آموزش‌ و شیوة‌ زندگی‌ و فرهنگ‌ حاکم‌ بر جامعه‌ در بروز خلاقیت‌ نقش‌ دارد، ولی‌ وجود استعدادهای‌ ذاتی‌ مردان‌ (که‌ به‌ زیست‌ شیمیایی‌ و ساختمان‌ بدن‌ آنها برمی‌گردد) غیرواقع‌ بینانه‌ به‌نظر نمی‌رسد.
با این‌ همه‌ باید توجه‌ داشت‌ اظهار نظرهای‌ مانند این‌که: «زنان‌ در هیچ‌ رشته‌ای‌ شاهکاری‌ نیافریده‌اند»، «زن‌ حتی‌ گاز پانسمان‌ را هم‌ ابداع‌ نکرده‌ است»، «زن، مغز نیست‌ فقط‌ زهار است‌ و بس»، افراطی‌ می‌نماید. اگر زن‌ هیچ‌ خلاقیتی‌ نداشته‌ باشد، همین‌ افتخار منحصر به‌ فرد برای‌ او بس‌ است‌ که‌ آفرینشگر همة‌ اندیشه‌های‌ خلاق‌ در طول‌ تاریخ‌ زیست‌ آدمی‌ است. و هر انسان‌ نابغه‌ و برجسته‌ از وجود زن‌ برخاسته‌ و خون‌ و شیر او تغذیه‌ کرده‌ و در دامن‌ او پرورش‌ یافته‌ است. و نبوغ‌ و همه‌ کمالات‌ خود را مدیون‌ اوست، و هرگز نمی‌تواند این‌ اصل‌ زیستی‌ آشکار را انکار کند، و خود را وامدار زن‌ نداند.
‌‌‌حافظه
حافظه‌ انواعی‌ دارد؛ حافظه‌ کوتاه‌ مدت، دراز مدت، حافظه‌ یا خاطرة‌ شفاهی‌ و فضایی، حافظه‌ حادثه‌ای‌ (خاطره‌ زمانها و مکانها و زمینه‌های‌ خاص) و حافظه‌ معنایی‌ (دانش‌ فارغ‌ از محتوا دربارة‌ واقعیتها، زبان‌ یا مفاهیم‌ مانند این‌که‌ تهران‌ پایتخت‌ ایران‌ است.) حافظه‌ روشمندانه‌ و حافظه‌ نظرمندانه، و حافظه‌ عادت‌ و حافظه‌ اطلاعاتی.
پویش‌ خاطره‌ (حافظه) به‌طور معمول‌ سه‌ مرحله‌ دارد، رمز شدن، انباشتن‌ (یا تحکیم) و فراخوانی. برای‌ این‌که‌ یک‌ خاطره‌ جدید در حافظه‌ دراز مدت‌ بایگانی‌ شود، به‌ ساعتها یا روزها وقت‌ نیازمند است‌ و در مرحله‌ انباشتن‌ به‌ سادگی‌ می‌تواند پاک‌ شود. در هر صورت‌ به‌نظر می‌رسد در زمینه‌ حافظه، دختران‌ بر پسران‌ برتری‌ دارند، براساس‌ برخی‌ گزارشات‌ زنان‌ دانشجو بهتر از مردان‌ می‌توانند اسامی‌ افرادی‌ را که‌ برای‌ لحظه‌ای‌ ملاقات‌ کرده‌اند، به‌خاطر آورند، و دختران‌ در معلومات‌ و حافظه‌ و هوش‌ اجتماعی‌ از پسران‌ جلوترند.
اوج‌ حافظه‌ در سنین‌ 13 تا 16 سالگی‌ است، دختران‌ تا 14 سالگی‌ برای‌ حفظ‌ مطالب‌ توان‌ و لیاقت‌ بیشتری‌ نسبت‌ به‌ پسران‌ از خود نشان‌ می‌دهند.
«در مورد گسترش‌ خزانة‌ لغات‌ می‌توان‌ گفت‌ که‌ دختران‌ در مقایسه‌ با پسران، خزانة‌ لغات‌ خود را بیشتر گسترش‌ می‌دهند، و این‌ گسترش‌ در لغات‌ مربوط‌ به‌ رنگها، افزایش‌ بیشتری‌ دارد؛ زیرا معمولاً‌ آنها به‌ لباس‌ها و یا فعالیت‌هایی‌ که‌ مستلزم‌ استفاده‌ از رنگهاست، علاقة‌ بیشتری‌ دارند؛ درحالی‌ که‌ خزانة‌ لغات‌ پسران‌ در زمینة‌ لغات‌ عامیانه‌ و فحش‌ از دختران‌ افزایش‌ بیشتری‌ دارد.»
در عین‌ حال‌ برخی‌ گفته‌اند:
«گرچه‌ نخستین‌ تحقیقات‌ دربارة‌ حافظه، برتری‌ زنان‌ بر مردان‌ را نشان‌ داده‌ است، ولی‌ این‌ نتیجه‌گیری‌ بر آمار مبتنی‌ نیست. و در حافظه‌ عددی، جمله‌ای‌ و اشکال‌ هندسی، عدم‌ اختلافات‌ قابل‌ توجه‌ بین‌ دو جنس‌ مورد تأیید قرار گرفته‌ است. از این‌ گذشته، زنان‌ در حافظه‌ فوری‌ بر مردان‌ برترند و مردان‌ در حافظه‌ غیرفوری‌ بر زنان‌ برتری‌ دارند.»
«متخصصان‌ افزایش‌ میزان‌ هورمونهای‌ زنانه‌ نظیر پرژسترون‌ و استرادیول‌ (استروژن) در بدن‌ خانمهای‌ باردار را عامل‌ اصلی‌ افزایش‌ یادگیری‌ و عملکرد بهتر مغزی‌ و حافظه‌ می‌دانند. تأثیر اصلی‌ این‌ دو هورمون‌ زنانه‌ در قسمت‌ هیپوکامپ است‌ که‌ در ایجاد و تداوم‌ قوه‌ حافظه‌ نقش‌ دارد.»
‌‌تواناییها و مهارتهای‌ کلامی
در زمینه‌ تفاوتهای‌ جنسی‌ نسبت‌ به‌ تواناییهای‌ کلامی، بیشتر اندیشمندان‌ بر این‌ باورند که‌ برتری‌ اندک‌ دختران‌ بر پسران‌ در گویش‌ مورد تأیید است. این‌ تفاوت‌ از دوران‌ نوزادی‌ شکل‌ می‌گیرد، در مرحله‌ کودکی‌ نسبت‌ به‌ تعداد یادگیری‌ نخستین‌ کلمات‌ و ساختن‌ جمله‌ها و اَدای‌ رسأ و روشن‌ آنها، و میزان‌ استفاده‌ از کلمات، حفظ‌ خزانه‌ لغات، خواندن‌ و خلاقیت‌ کلامی، نوشتن‌ و هجی‌ کردن‌ و نکات‌ گرامری، دختران‌ از پسران‌ برتر به‌نظر می‌رسند، آزمونهایی‌ که‌ دربارة‌ استعمال‌ زبان‌ و مهارتهای‌ کلامی‌ است، این‌ مطلب‌ را تأیید می‌کند، و این‌ امر در بازیها و دیگر رفتارهای‌ آنها مشاهده‌ می‌شود، دختران‌ با استفاده‌ از توانایی‌ کلامی‌ خود بیشتر به‌ بازیهایی‌ رو می‌آورند که‌ بتوانند مهارتهای‌ کلامی‌ خود را در آن‌ به‌ کار گیرند، و پسران‌ به‌ حادثه‌جویی‌ و بازیهای‌ پرتحرک‌ علاقه‌ نشان‌ می‌دهند. دختران‌ پیش‌ از آن‌که‌ بتوانند سخن‌ بگویند به‌ صحبتهای‌ بزرگسالان‌ توجه‌ و واکنش‌ بیشتری‌ دارند، و به‌طور کلی‌ دختران‌ در رشد زبان‌ یک‌ تا دو ماه‌ از پسران‌ جلوترند. اختلالات‌ سخن‌ گفتن‌ میان‌ آنان‌ کمتر است‌ و خواندن‌ را زودتر از پسران‌ می‌آموزند، و در دورة‌ دبیرستان‌ در آزمونهای‌ دستور زبان‌ دیکته‌ و سیالی‌ واژگان‌ پیشرفته‌ترند. گذشته‌ از این‌ تعداد پسران‌ مبتلا به‌ عقب‌ماندگی‌ از نظر خواندن‌ به‌ 2 برابر دختران‌ می‌رسد، و لکنت‌ زبان‌ در میان‌ پسران‌ بیش‌ از دختران‌ است. در این‌ میان‌ برخی‌ گفته‌اند:
«در حدود سن‌ 6 سالگی‌ میزان‌ گویایی‌ و ذخیره‌ لغات‌ پسران‌ و دختران‌ ابتدأ با هم‌ برابر و سپس‌ بر دختران‌ پیشی‌ می‌گیرند.»
گروهی‌ نیز با توجه‌ به‌ تحقیقاتی‌ نظر داده‌اند که‌ تفاوت‌ در تواناییهای‌ کلامی‌ بین‌ پسران‌ و دختران‌ در مقایسه‌ با سه‌ دهة‌ گذشته‌ کمتر شده‌ است. و از این‌ مطلب‌ نتیجه‌گیری‌ شده‌ که‌ ممکن‌ است‌ این‌ تفاوت‌ از عوامل‌ محیطی‌ و زمینه‌های‌ فرهنگی‌ ناشی‌ شود و الگوهای‌ جنسی‌ زن‌ و مرد که‌ در آن‌ خواندن‌ کار زنانه‌ دانسته‌ می‌شد، به‌ این‌ ضعف‌ انجامیده‌ است. این‌گونه‌ اظهار نظرها با توجه‌ به‌ دلایل‌ فراوانی‌ که‌ برای‌ مهارتهای‌ کلامی‌ زنان‌ وجود دارد چندان‌ درست‌ به‌نظر نمی‌آید. و مواردی‌ که‌ در آن‌ برابری‌ دو جنس‌ در این‌ زمینه‌ مشاهده‌ گردد از حد استثنا فراتر نمی‌رود.
«بافتهای‌ پیوندی‌ اضافی‌ مغز زنها که‌ از میلیونها سلول‌ پیوندی‌ عصبی‌ تشکیل‌ شده‌اند، بین‌ مرکز احساسات‌ و گفتار در مغز قرار گرفته‌اند و باعث‌ می‌شوند مهارتهای‌ زبانی‌ دخترهای‌ کوچک‌ قبل‌ از پسرها توسعه‌ یابد.»
مغز زن‌ طوری‌ سازمان‌ یافته‌ که‌ بتواند به‌طور مؤ‌ثرتر احساسات‌ خود را ابراز کند، و از این‌رو صحبت‌ کردن‌ از زن‌ جدا نشدنی‌ می‌نماید، مرد باید نخست‌ دربارة‌ احساساتش‌ فکر کند و آن‌ گاه‌ سخن‌ بگوید، در حالی‌ که‌ یک‌ زن‌ می‌تواند همزمان‌ حس‌ کند، بیندیشد و حرف‌ بزند. بسیار اتفاق‌ می‌افتد که‌ زنی‌ با صحبت‌ کردن، کشف‌ می‌کند که‌ چه‌ می‌خواهد بگوید مردها غالباً‌ پیش‌ از آن‌که‌ دربارة‌ موضوعی‌ حرف‌ بزنند یا جوابی‌ بدهند، یا تجربه‌ای‌ به‌دست‌ آورند، در آغاز بررسی‌ می‌کنند و درباره‌اش‌ می‌اندیشند. و این‌ پدیده‌ها از آن‌ جاست‌ که‌ مرد یا زن‌ می‌تواند به‌طور همزمان‌ دو نیمکرة‌ مغزش‌ را به‌ کار گیرد. ولی‌ مردان‌ یا می‌توانند از مهارتهای‌ زبانی‌ نیمکره‌ چپ‌ مغزشان‌ استفاده‌ کنند، و یا از مهارتهای‌ معنایی‌ و مشکل‌گشایی‌ نیمکرة‌ راست‌ بهره‌ ببرند. و در هر صورت‌ این‌ نکته‌ مهم‌ شایان‌ توجه‌ است‌ که‌ برتری‌ زنان‌ در تواناییهای‌ کلامی، از حد‌ سیالی‌ کلام‌ فراتر نمی‌رود.در درک‌ کلامی‌ و استدلال‌ به‌ آن‌ (مانند قیاس‌ کردن) دختران‌ بر پسران‌ برتری‌ ندارند. در آزمونهای‌ غیرکلامی‌ تفاوت‌ چشمگیری‌ میان‌ دختر و پسر بروز می‌یابد، و این‌ تفاوت‌ همواره‌ (به‌ جز آزمون‌ رمزنویسی) به‌ نفع‌ پسرهاست.
همچنین‌ آواگری‌ و توانایی‌ کلامی‌ در دو سال‌ نخست‌ زندگی‌ می‌تواند عامل‌ پیشگویی‌ مناسبی‌ برای‌ هوشبهر (بهرة‌ هوشی) دختران‌ در سالهای‌ بعد باشد، زیرا هوش‌ دخترها باثبات‌تر از پسرهاست، گرچه‌ ممکن‌ است‌ با افزایش‌ سن‌ در دختران‌ (و نیز در آغاز بزرگسالی) گاهی‌ کاهش‌ در هوشبهر آنان‌ دیده‌ شود. ولی‌ رشد هوشبهر پسران‌ همراه‌ با افزایش‌ سن‌ بیشتر می‌شود، و جالب‌ توجه‌ است‌ که‌ با رشد هوشبهر هم‌ پسران‌ و هم‌ دختران‌ به‌ خصوصیات‌ مردانه‌ گرایش‌ بیشتری‌ می‌یابند.
جدول‌ زیر برخی‌ از تواناییهای‌ کلامی‌ را در دختران‌ و پسران‌ می‌نمایاند که‌ تفاوتها در آن‌ قابل‌ توجه‌اند:
‌‌هوش‌ کلی‌ (عوامل‌ هوش)
این‌ اصطلاح‌ به‌وسیله‌ «اسپیرمن» به‌ کار برده‌ شد، تا توانایی‌ یا ظرفیت‌ کلی‌ فرد (که‌ از طریق‌ مهارتهای‌ خاص‌ مانند مهارت‌ ریاضی، مکانیکی‌ و… بروز می‌کند) نشان‌ داده‌ شود، بنابراین‌ هوش‌ کلی‌ همان‌ عوامل‌ هوش‌ است‌ که‌ از مجموعه‌ آزمونهای‌ کلامی‌ و غیرکلامی‌ به‌دست‌ می‌آید، و شامل؛ توانایی‌ عددی، روانی‌ کلامی، حافظه، استدلال، درک‌ روابط‌ فضایی‌ و سرعت‌ ادراک‌ می‌شود.
دربارة‌ هوش‌ کلی‌ گرچه‌ برخی‌ نمرة‌ هوشبهر زنان‌ و مردان‌ را تا حدود زیادی‌ مشابه‌ دانسته‌اند و گفته‌اند که‌ شواهدی‌ مبنی‌ بر این‌که‌ از نظر هوش‌ کلی‌ یکی‌ از دو جنس‌ بر دیگری‌ برتری‌ داشته‌ باشد، یافت‌ نشده‌ است و نابرابریهای‌ خاص‌ در بعضی‌ از عوامل‌ یکدیگر را خنثی‌ و تعدیل‌ می‌کنند ولی‌ پیداست‌ که‌ بعضی‌ از استعدادهای‌ خاص‌ در یکی‌ از دو جنس‌ قویتر و رشد یافته‌تر از دیگری‌ است. عواملی‌ که‌ تاکنون‌ بررسی‌ گردید (حافظه، استدلال، مهارتهای‌ کلامی) این‌ ادعاها را تأیید می‌کند. اضافه‌ بر آن، در این‌که‌ پسران‌ به‌طور نسبی‌ در تجسم‌ فضایی، استعداد مکانیکی، استدلال‌ ریاضی‌ و منطقی‌ بر دختران‌ برتری‌ دارند، تردیدی‌ وجود ندارد و برتری‌ دختران‌ نیز براساس‌ گزارشها در عامل‌های‌ زیباشناسی‌ (اشکال، رنگها، تصاویر)، تواناییهای‌ کلامی‌ (تعریف‌ کلمات) مهارتهای‌ یدی‌ (دگمه‌ کردن، نخ‌ کردن)، اشتغالات‌ اجتماعی‌ (مشخص‌ کردن‌ سنین، انواع‌ ظاهری) مورد تأیید است.
«به‌ عقیدة‌ استافورد برتری‌ پسران‌ از لحاظ‌ عامل‌ تجسم‌ فضایی‌ یک‌ امر ارثی‌ و مربوط‌ به‌ جنس‌ افراد است. وی‌ این‌ نتیجه‌ را از مطالعه‌ همبستگی‌های‌ موجود بین‌ مقادیر قدرت‌ تجسم‌ فضایی‌ که‌ دربارة‌ 104 نفر از والدین‌ و فرزندان‌ آنها صورت‌ گرفته، به‌دست‌ آورده‌ است. هارتلاژ (نیز) به‌ همین‌ نتیجه‌ رسیده‌ است.»
ضعف‌ زنان‌ از لحاظ‌ قدرت‌ تجسم‌ فضایی‌ این‌ مسأله‌ را تأیید می‌کند که‌ استعداد نقاشی‌ زنان‌ کمتر از مردان‌ است، و به‌ویژه‌ کمتر از مردان‌ از استعداد فنی‌ و تکنیکی‌ برخوردارند. این‌ مطلب‌ به‌وسیله‌ آزمایش‌ ساخت‌ مجدد قطعات‌ جدا شده‌ و تست‌ درک‌ مکانیکی‌ قابل‌ مشاهده‌ است. مردان‌ در «آزمون‌ میله‌ و قاب» امتیاز بیشتری‌ به‌دست‌ می‌آورند. این‌ امر بدان‌ معناست‌ که‌ آنان‌ بیشتر از زنان‌ به‌ زمینه‌ ناوابسته‌اند و در تفکر تحلیلی‌ بهترند.
پس‌ این‌ نظریه‌ که‌ «آنچه‌ زنان‌ و مردان‌ را متمایز می‌کند، مربوط‌ به‌ جزء فضایی‌ – بصری‌ آزمونهاست‌ نه‌ توانایی‌ تحلیل‌ کلی‌ و عمومی‌ آنها» صرف‌ ادعاست‌ و دلیل‌ موجه‌ ندارد. نیز روشن‌ است‌ که‌ به‌طور نسبی‌ مردان‌ از نظر تواناییهای‌ ریاضی‌ قوی‌ترند و این‌ برتری‌ در آزمونهایی‌ که‌ استدلال‌ ریاضی، جای‌ محاسبات‌ ساده‌ را می‌گیرد از حدود 11 سالگی‌ نمایان‌ می‌شود. این‌ احتمال‌ «که‌ چون‌ ریاضیات، موضوعی‌ مردانه‌ تلقی‌ شده‌ است، به‌ همین‌ دلیل‌ دختران‌ به‌ سوی‌ آن‌ جذب‌ نمی‌شوند و در عوض‌ به‌ زمینه‌های‌ کلامی، از قبیل‌ زبان‌ و ادبیات‌ روی‌ می‌آورند» ادعایی‌ نادرست‌ و بی‌اساس‌ به‌نظر می‌آید. زیرا چگونگی‌ استفاده‌ از نیمکره‌های‌ مغز در دو جنس‌ در این‌ زمینه‌ دلیل‌ زیستی‌ و علمی‌ ارائه‌ می‌دهد. به‌ همین‌ ترتیب‌ در زمینه‌ دقت، سرعت‌ ادراک، جهت‌یابی، تخیل‌ و رؤ‌یا تداعی‌ معانی، پدیده‌های‌ هنری‌ (تئاتر، سینما، موسیقی)، تشخیص‌ رنگها، و… نیز اختلافاتی‌ بین‌ دو جنس‌ مشاهده‌ می‌شود و بررسی‌های‌ به‌ عمل‌ آمده‌ تأثیر عامل‌ جنسیت‌ را در هر یک‌ از این‌ امور نشان‌ می‌دهد. از آن‌جا که‌ نتایج‌ به‌دست‌ آمده‌ در برخی‌ از اینها اطمینان‌آور نیستند.                                                                                                                       شگفتی‌ مغز آدمی‌

مغز انسان‌ دارای‌ ده‌ میلیارد نرون‌ و ده‌ تریلیون‌ بیت‌ اطلاعات‌ است. نرون‌ها (سلول‌های‌ عصبی) عناصر فعال‌ مغز به‌ حساب‌ می‌آیند. در ازای‌ هر نرون‌ مغزی‌ حدود 10 سلول‌ نوروگلی‌ وجود دارد که‌ شبکه‌ دربرگیرنده‌ را در معماری‌ نرون‌ها فراهم‌ می‌آورد. هر نرون‌ مغز به‌طور متوسط‌ بین‌ هزار تا ده‌ هزار اتصال‌ عصبی‌ با سایر نرون‌های‌ مجاور برقرار می‌کند. نیز آشکار گردیده‌ که‌ در ساختمان‌ مغز مدارهای‌ ظریف‌ الکتریکی‌ وجود دارند که‌ از نظر اندازه‌ بسیار کوچک‌اند و ابعاد معمولی‌ آنها به‌ یک‌ ده‌ هزارم‌ سانتی‌ متر می‌رسد از این‌رو می‌توانند به‌طور سریع‌ داده‌ها را پردازش‌ کنند و پاسخهای‌ دقیق‌ ارائه‌ دهند. افزایش‌ این‌ مدارها در حیوانات‌ مختلف‌ سازگار با سطح‌ پیچیدگی‌ و تکامل‌ حیوان‌ است. و بیشترین‌ افزایش‌ مطلق‌ و نسبی‌ آن‌ در انسان‌ مشاهده‌ می‌شود.
شمار بزرگی‌ از حالات‌ مغزی‌ وجود دارد که‌ انسان‌ در طول‌ تاریخ‌ زندگی‌ خود وارد آنها نشده، و حتی‌ به‌طور گذرا نیز آنها را لمس‌ نکرده‌ است. این‌ رقم‌ از همه‌ ذرات‌ بنیادی‌ جهان‌ (الکترونها و پروتون‌ها) به‌مراتب‌ بیشتر می‌شود و به‌خوبی‌ می‌تواند غیرقابل‌ پیش‌بینی‌ بودن‌ رفتار آدمی‌ را توجیه‌ کند و با توجه‌ به‌ آن‌ بافت‌ نظم‌ و قاعده‌ در رفتار انسانی‌ جای‌ شگفتی‌ دارد و هیچ‌ دو انسانی‌ همانند یکدیگر نمی‌تواند باشد. از این‌ دیدگاه‌ هر انسانی‌ از دیگری‌ متفاوت‌ و به‌ واقع‌ منحصر به‌ فرد است، و حیات‌ هر کس‌ مقدس‌ شمرده‌ می‌شود.
هورمونهای‌ جنسی‌ نر در آغاز رشد هوشی‌ را آسان‌ می‌سازد و تجویز آندروژنها به‌ افرادی‌ که‌ از نظر وراثت‌ ماده‌اند، بهرة‌ هوشی‌ آنها را به‌ میزان‌ قابل‌ توجه‌ از بهرة‌ هوشی‌ میانگین‌ افراد ماده‌ طبیعی، بالا می‌برد. «دیوید کسلر» می‌گوید:
«یافته‌های‌ ما مؤ‌ید همان‌ چیزی‌ است‌ که‌ شاعران‌ و داستان‌نویسان‌ غالباً‌ ادعا کرده‌اند و مردم‌ عامی‌ مدتهاست‌ معتقدند و آن، این‌ است‌ که‌ مردها نه‌تنها رفتاری‌ متفاوت‌ با زنان‌ دارند بلکه‌ به‌ صورتی‌ متفاوت‌ می‌اندیشند.»
همچنین‌ این‌ ادعا که‌ «پردازش‌ اطلاعاتی‌ و فکری‌ و ذهنی‌ زن‌ و مرد خیلی‌ متفاوت‌ است» نادرست‌ بنظر می‌رسد.
‌‌

پی‌نوشت‌ها :
. لین‌ و لین: بافت‌شناسی، ترجمه‌ محبوبة‌ آروند، چاپ‌ سوم، انتشارات‌ آستان‌ قدس‌ رضوی، 1366، ص‌ 785.
‌‌- دیوید ام. ا وریک: انتخاب‌ جنسیت‌ فرزند، ترجمه‌ عبدالخلیل‌ حاجتی، چاپ‌ 14، مؤ‌سسه‌ خدمات‌ فرهنگی‌ رسا، 1376، ص‌ 65.
. مارگارت‌ لی‌ روی: سقط‌ جنین، ترجمه‌ پرویز پهلوان، چاپ‌ اول، نشر البرز، 1377، ص‌ 29.
. جان‌ سی. هاربرت: مشاور پزشکی‌ خانواده، ترجمه‌ اسماعیل‌ عبدالرحیم‌ کاشی، انتشارات‌ ققنوس، 1376، ص‌ 399.
. فیزیولوژی‌ بدن‌ انسان، ج‌ 2، ص‌ 480.
‌‌- ویلیام‌ اف، گانونگ: کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی‌ ج‌ 2، ترجمه‌ فرخ‌ شادان، چاپ‌ اول، شرکت‌ سهامی‌ چهر، 1363، ص‌ 815.
. آرتور گایتون‌ و جان‌ هال: فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ترجمه‌ فرخ‌ شادان.
. انتخاب‌ جنسیت‌ فرزند، ص‌ 65.
. بادانتر الیزابت، زن‌ و مرد، ترجمه‌ سرور شیوا رضوی، چاپ‌ اول، انتشارات‌ دستان‌ و هاشمی، 1377، ص‌ 60.
. سوسن‌ سیف‌ و همکاران، روان‌شناسی‌ رشد (1)، انتشارات‌ سمت، 1373، ص‌ 287.
. اصول‌ طب‌ داخلی‌ هاریسون‌ (1987): غدد درون‌ ریز، ترجمه‌ ابراهیم‌ سیوانی، 1366، ص‌ 528.
. دیوید روبن‌ و همکاران: دانستنیهای‌ زناشویی، ترجمه‌ کیومرث‌ دانشور، چاپ‌ دوم‌ انتشارات‌ کوشش، 1377، ص‌ 25.
. میشا بریان. ل‌ و همکار: روان‌شناسی‌ بزرگسالان، ترجمه‌ حمزه‌ گنجی‌ و همکاران، انتشارات‌ اطلاعات، 1371، ص‌ 150.
. کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ص‌ 784.
. سیروس‌ ایزدی: بحرانهای‌ زندگی‌ زن، انتشارات‌ چهر، 1356، ص‌ 62.
. تشخیص‌ و درمان‌ طبی‌ بیماریها (1992)، ترجمه‌ عباس‌ ادیب، چاپ‌ اول، نشر البرز، 1373: ص‌ 822.
. فرنچ، مارلین، جنگ‌ علیه‌ زنان، ترجمه‌ توراندخت‌ تمدن‌ (مالکی)، چاپ‌ اول، انتشارات‌ علمی، 1373، ص‌ 2 – 41.
. روژه‌ پیره: روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ترجمه‌ حسین‌ سروری، انتشارات‌ جانزاده، 1370، ص‌ 107.
. هانا استون‌ و همکار: پاسخ‌ به‌ مسائل‌ جنسی‌ و زناشویی، ترجمه‌ طرزا اخوان، انتشارات‌ گلشایی، 1370، ص‌ 216-17.
. هارولد کاپلان‌ و همکار: خلاصه‌ روان‌ پزشکی‌ ج‌ 3 (علوم‌ رفتاری‌ – روان‌ پزشکی‌ بالینی) ترجمه‌ نصرا آزاده، ص‌ 18.
. سقط‌ جنین، ص‌ 24.
. بحرانهای‌ زندگی‌ زن، ص‌ 29.
. دانستنیهای‌ زناشویی، ص‌ 71 – 170.
. فیزیولوژی‌ انسان‌ ج‌ 3، ص‌ 41 – 1639.
. فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ص‌ 1531.
. محمد حسن‌ امیرتیموری، زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، دانشگاه‌ علامه‌ طباطبائی، 1376، ص‌ 322 و 27 – 325.
. فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ص‌ 2 – 1500.
. غدد درون‌ ریز، ص‌ 485.
– زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 392.
. غدد درون‌ ریز، ص‌ 277 و 495.
‌‌- زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 93 – 392.
‌‌- روان‌شناسی‌ رشد (2) ص‌ 9 – 68.
‌‌- زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 93 – 392.
. فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ص‌ 1578.
. غدد درون‌ ریز، ص‌ 132.
. فیزیولوژی‌ انسانی‌ ج‌ 3، ص‌ 1551.
. فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ص‌ 1503.
. فیزیولوژی‌ انسانی‌ ج‌ 3، ص‌ 1551.
. همان، ص‌ 1504.
. سکلتون‌ و همکار: تفاوتهای‌ فردی، ترجمه‌ یوسف‌ کریمی‌ و همکار، چاپ‌ اول، وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی، 1371، ص‌ 148.
– فیزیولوژی‌ غدد مترشح‌ داخلی، ص‌ 139.
– روان‌شناسی‌ رشد (1)، ص‌ 343.
– زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 393.
. جنگ‌ علیه‌ زنان، ص‌ 41.
. اصول‌ طب‌ داخلی‌ هاریسون‌ (1991): بیماریهای‌ خون‌ و سرطان‌شناسی، ترجمه‌ محمدرضا اسدی، 1370، ص‌ 235.
. آرتور گایتون: فیزیولوژی‌ پزشکی‌ ج‌ 3، ترجمه‌ فرخ‌ شادان، چاپ‌ اول، شرکت‌ سهامی‌ چهر، 1372، ص‌ 1724.
. علی‌ قائمی: دنیای‌ نوجوانی‌ دختران، چاپ‌ اول، انتشارات‌ امیری، 1370، ص‌ 396.
. زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 393.
. اطلاعات‌ علمی، سال‌ 13، ش‌ 10، ص‌ 6.
. آرتور گایتون: فیزیولوژی‌ بدن‌ انسان‌ ج‌ 1، ص‌ 498.
. اصول‌ طب‌ داخلی‌ هاریسون‌ (1987): اختلالات‌ سیستم‌ ایمنی‌ بافت‌ همبند و مفاصل‌ و… ترجمه‌ عزتی، 1366، ص‌ 3 – 92.
. فیزیولوژی‌ انسانی‌ ج‌ 3، ص‌ 1551.
. جان‌گری، روشهای‌ پیشرفته‌ روابط‌ زناشویی، ترجمه‌ فرشته‌ صالحی، چاپ‌ اول، انتشارات‌ آبتین، 1375، ص‌ 322.
. دکتر سلاتر، اثر هورمونهای‌ جنسی‌ بر رفتار، ترجمه‌ عباس‌ جعفری‌ نژاد، چاپ‌ اول، انتشارات‌ گام، 1363، ص‌ 47 و 54.
. پروین‌ بیرجندی، روان‌شناسی‌ رفتار غیرعادلی‌ (مرضی) چاپ‌ چهارم، 1362، ص‌ 365.
. کوت‌ هورین: آیا به‌ راستی‌ مردان‌ از زنان‌ برترند، ترجمه‌ محمود بهزاد، انتشارات‌ رودکی، ص‌ 135.
. دانستنیهای‌ زناشویی، ص‌ 84 – 283.
. تشخیص‌ و درمان‌ طبی‌ بیماریها، ص‌ 1310.
. کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ص‌ 18 – 816.
. رابرت‌ گیلر و کتی‌ ماتیوز: شناخت‌ و درمان‌ طبیعی‌ بیماریها، ترجمه‌ بابک‌ شهبازیان، نشر گفتار، 1376، ص‌ 11 – 510.
. فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ص‌ 1545 و 1523 و 1578.
. حسین‌ حکمت‌ و همکاران: استخوان‌شناسی، موسسه‌ نشر جهاد، ص‌ 236 و 238.
. فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ص‌ 1545 و 1523 و 1578.
. فیزیولوژی‌ انسانی‌ ج‌ 3، ص‌ 1575
. فیزیولوژی‌ پزشکی‌ ج‌ 2، ص‌ 1522 و 1545.
. زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 98 – 397.
. اصول‌ طب‌ داخلی‌ هارسیون‌ 1991: تشخیص‌ افتراقی‌ بیماریهای‌ شایع، ترجمه‌ مهرداد اصلاحی، 1371، ص‌ 187.
. غدد درون‌ ریز، ص‌ 132 و 38 – 537.
. آزاده‌ امین‌پور و همکار: اصول‌ علم‌ تغذیه، چاپ‌ اول، شرکت‌ سهامی‌ انتشار، 1363، ص‌ 307.
. تندرستی‌ و زنانگی‌ پایدار در میانسالی، 58.
. فیزیولوژی‌ انسانی، ج‌ 3، ص‌ 1578.
. آیا به‌ راستی‌ مردان‌ از زنان‌ برترند، ص‌ 32.
. جورج‌ سامرویل، دایرة‌المعارف‌ پزشکی، ترجمه‌ و نکارش، مهرداد نوین، چاپ‌ اول، 1363، ص‌ 933 و 935.
. دانستنیهای‌ زناشویی، ص‌ 92 – 291.
. کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ص‌ 841.
. روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 32 – 131.
. فیزیولوژی‌ پزشکی‌ ج‌ 2، ص‌ 1578.
. دانستنیهای‌ زناشویی، ص‌ 283.
. اثر هورمونهای‌ جنسی‌ بر رفتار، ص‌ 51 – 49.
. اصول‌ علم‌ تغذیه، ص‌ 288.
. اثر هورمونهای‌ جنسی‌ بر رفتار، ص‌ 51 – 49.
. اسرار مغز آدمی، ص‌ 19 – 18.
. غدد درون‌ ریز، ص‌ 528 و 34 – 533.
– زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 397.
. فیزیولوژی‌ انسانی‌ ج‌ 3، ص‌ 81 – 1579.
. کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ص‌ 824.
. بیماریهای‌ خون‌ و سرطان‌شناسی، ص‌ 413.
– تشخیص‌ و درمان‌ طبی‌ بیماریها، ص‌ 45.
. سقط‌ جنین، ص‌ 31.
. آسیب‌شناسی‌ روانی‌ (2)، ص‌ 300 – 299.
– تشخیص‌ و درمان‌ طبی‌ بیماریها، ص‌ 825.
. زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 55 – 350.
. زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 323 و 401.
. کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 1، ص‌ 459.
. کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 1، ص‌ 433.
. زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 55 – 350.
. اثر هورمونهای‌ جنسی‌ بر رفتار، ص‌ 71 و 78.
. اسرار مغز آدمی، ص‌ 22 – 121.
. کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 1، ص‌ 766.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 4 – 103.
. کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 1، ص‌ 766.
. ژانت‌ هاید: روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 246.
. اتوکلاین‌ برگ: روان‌شناسی‌ اجتماعی‌ ج‌ 1، ترجمه‌ علی‌ محمد کاردان، چاپ‌ نهم، نشر اندیشه، 1368، ص‌ 15 – 314.
. سید غلامرضا میرحسینی، اصول‌ اپیدمیولوژی‌ و مبارزه‌ با بیماریها، نشر ژرف، 1375، ص‌ 37.
. اطلاعات‌ علمی، سال‌ 13، ش‌ 10، ص‌ 6.
. ریچارد آتکینسون‌ و همکاران: زمینه‌ روان‌شناسی‌ ج‌ 1، ترجمه‌ براهنی‌ و همکاران، ص‌ 165 و 172.
. اصول‌ علم‌ تغذیه، ص‌ 59.
. آلیس، فاینستاین، چه‌ وقت‌ به‌ پزشک‌ مراجعه‌ کنیم، ترجمه‌ رشاد مردوخی، چاپ‌ اول، نشر نی، 1375، ص‌ 29.
. حسین‌ لطف‌آبادی، روان‌شناسی‌ رشد، (2) (نوجوانی، جوانی‌ و بزرگسالی)، انتشارا سمت، 1378، ص‌ 170.
. موریس‌ دوبس‌ و هانری‌ پیرون: روان‌شناسی‌ اختلافی، ترجمه‌ محمد حسین‌ سروری، انتشارات‌ مترجم، 1362، ص‌ 144.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 15.
– آیا به‌ راستی‌ مردان‌ از زنان‌ برترند، ص‌ 81.
. روان‌شناسی‌ بزرگسالان، ص‌ 85.
– تشخیص‌ و درمان‌ طبی‌ بیماریها، ص‌ 35.
– اختلالات‌ سیستم‌ ایمنی‌ بافت‌ همبند و مفاصل‌ و… ص‌ 3 – 92.
. دانستنیهای‌ زناشویی، ص‌ 310.
. اصول‌ اپیدمیولوژی‌ و مبارزه‌ با بیماریها، ص‌ 37.
. برای‌ اطلاع‌ بیشتر در این‌ زمینه‌ رجوع‌ کنید به‌ بخش‌ مربوط‌ به‌ آسیب‌شناسی‌ بدنی‌ و بیماریها.
. خلاصه‌ روان‌ پزشکی‌ ج‌ 1، ص‌ 434.
. روان‌شناسی‌ رشد (2)، ص‌ 249.
. محمدرضا یزدیان: فیزیولوژی‌ علمی‌ دانشگاهی‌ ج‌ 1، (آزمایشهای‌ خون)، چاپ‌ اول، مؤ‌سسه‌ انتشاراتی‌ امید، 1375، ص‌ 87.
. بیماریهای‌ خون‌ و سرطان‌شناسی، ص‌ 17.
. همان، ص‌ 1310.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 13.
. سرژهرک‌ برگ‌ و همکاران، تغذیه‌ و بهداشت‌ عمومی‌ ج‌ 2، ترجمه‌ سیدعلی‌ کشاورز، دانشگاه‌ تهران، 1374، ص‌ 181.
. تغذیه‌ و بهداشت‌ عمومی، ج‌ 2، ص‌ 167.
. چه‌ وقت‌ به‌ پزشک‌ مراجعه‌ کنیم، ص‌ 29.
. مشاور پزشکی‌ خانواده، ص‌ 377.
. مینو فروزانی، تغذیه‌ در دوران‌ باردهی، شیردهی، شیرخواری‌ و کودکی، چاپ‌ اول‌ انتشارات‌ چهر، 1371، ص‌ 5 – 94.
. مبانی‌ علمی‌ غذا درمانی‌ و رژیم‌های‌ غذایی، ص‌ 354.
. تشخیص‌ و درمان‌ طبی‌ بیماریها، ص‌ 982.
. تشخیص‌ افتراقی‌ بیماریهای‌ شایع، با نگرش‌ بالینی، ص‌ 341.
. تشخیص‌ افتراقی‌ بیماریهای‌ شایع، ص‌ 341.
. تشخیص‌ و درمان‌ طبی‌ بیماریها، ص‌ 668.
. مبانی‌ علمی‌ غذا درمانی‌ و رژیم‌های‌ غذایی، ص‌ 413.
. سیداحمد نصرتی، درسنامه‌ بیماریهای‌ کودکان، چاپ‌ اول، موسسه‌ فرهنگی‌ انتشاراتی‌ راستان‌ و تیمورزاده، 1375، ص‌ 691.
. تشخیص‌ و درمان‌ طبی‌ بیماریها، ص‌ 665.
. نرمان‌ ل. مان: اصول‌ روان‌شناسی‌ ج‌ 1، ترجمه‌ و اقتباس‌ محمود ساعتچی، چاپ‌ 13، انتشارات‌ امیرکبیر، 1375، ص‌ 177.
. اسرار مغز آدمی، ص‌ 74 – 171.
. ژانت‌ هاید: روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 187.
. استیون‌ رز، مغز به‌ مثابه‌ یک‌ سیستم، ترجمه‌ احمد محیط‌ و همکار، نشر قطره، 1368، ص‌ 71 و 269.
– پروین‌ رستمی، فیزیولوژی‌ اعصاب‌ و غدد درون‌ ریز (دستگاههای‌ ارتباطی)، انتشارات‌ اطلاعات، 1378، ص‌ 319.
. زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 92 – 189.
. روان‌شناسی‌ تفاوتهای‌ فردی، ص‌ 199.
. رادنی‌ رودس‌ و همکار: فیزیولوژی‌ بدن‌ انسان‌ ج‌ 1، ترجمه‌ حمیده‌ علمی‌ غروی‌ و همکار، 1376، ص‌ 384.
. آیا به‌ راستی‌ مردان‌ از زنان‌ برترند، ص‌ 88.
. سیامک‌ خدارحیمی‌ و همکاران: روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 34 – 133.
. علی‌ اکبر شعاری‌نژاد: روان‌شناسی‌ رشد بزرگسالان‌ در فراخنای‌ زندگی، انتشارات‌ پیام‌ آزادی، 1373، ص‌ 251.
– جان‌گری: مریخیها و ونوسیها (شروع‌ دوباره) برگردان‌ مهدی‌ قراچه‌ داغی، انتشارات‌ البرز، 1377، ص‌ 85 – 284.
. آر. جوزف: نیمکره‌ راست‌ و ذهن‌ ناهشیار (کشف‌ غریبه‌ درون)، 1378، ص‌ 58 – 157.
. زمینه‌ زیست‌شناختی‌ روان‌شناسی، ص‌ 2 – 31.
. رجوع‌ کنید به‌ بخش‌ آسیب‌شناسی‌ روانی.
. مغز و ذهن‌ (قدم‌ اول)، ص‌ 9 – 37.
– جودیث‌ هوپر و همکار: جهان‌ شگفت‌انگیز مغز، ترجمه‌ ابراهیم‌ یزدی، چاپ‌ اول، انتشارات‌ قلم، 1372، ص‌ 242.
. برای‌ آگاهی‌ در این‌ زمینه‌ رجوع‌ کنید به: جهان‌ شگفت‌انگیز مغز، ص‌ 23، 80، 91، 76، 13، 33، 72، 34، 40، 37.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 85.
. سیامک‌ خدارحیمی‌ و همکاران، روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 133.
. روان‌شناسی‌ اختلافی، ص‌ 46 – 145.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 55.
. همان، ص‌ 50 – 146.
. پرفسور حسین‌ حکمت‌ و همکاران: استخوان‌شناسی، 4 – 2.
. همان، ص‌ 15 – 14.
. آناتومی‌گری‌ (1981): استخوان‌شناسی، ترجمه‌ فرهاد سمیعی، چاپ‌ اول، 1361، ص‌ 25 و 13.
. آناتومی‌گری، ص‌ 315، 220، 309، 191.
. کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی، ج‌ 2، ص‌ 718.
. فاکس‌ و ماتیوس: فیزیولوژی‌ ورزش‌ ج‌ 2، ترجمه‌ اصغر خالدان، چاپ‌ دانشگاه‌ تهران، 1372، ص‌ 553.
. حسین‌ سَنَدگل: فیزیولوژی‌ ورزش، ج‌ 1، ص‌ 504.
. پاول‌ هنری‌ ماسن‌ و همکاران: رشد و شخصیت‌ کودک، ترجمه‌ مهشید یاسایی، چاپ‌ دوم، انتشارات‌ مرکز، 1370، ص‌ 537.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 45.
. آناتومی‌ به‌ زبان‌ ساده، ص‌ 38 – 137 و ص‌ 129.
. کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی‌ ج‌ 2، ص‌ 2 – 801.
. تشخیص‌ و درمان‌ طبی‌ بیماریها، ص‌ 685.
. آندرولی‌ و همکاران: مبانی‌ طب‌ سیسیل‌ (بیماریهای‌ کلیه)، ترجمه‌ واحدی، 1373، ص‌ 2 – 20.
. مبانی‌ طب‌ سیسیل: بیماریهای‌ کلیه، ص‌ 7 – 66 و 70 – 69 و 8 – 57.
. تشخیص‌ و درمان‌ طبی‌ بیماریها، ص‌ 707.
. چه‌ وقت‌ به‌ پزشک‌ مراجعه‌ کنیم، ص‌ 82 – 280.
. تشخیص‌ و درمان‌ طبی‌ بیماریها، ص‌ 21 – 720.
. رشد و شخصیت‌ کودک، ص‌ 353.
. دنیای‌ نوجوانی‌ دختران، ص‌ 307.
. نیمکرة‌ راست‌ و ذهن‌ ناهشیار، ص‌ 156.
. سیامک‌ خدارحیمی‌ و همکاران: روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 134.
. بنوات‌ گری: زنان‌ از دید مردان، ترجمه‌ محمدجعفر پوینده، چاپ‌ اول، انتشارات‌ جامی، 1377، ص‌ 69 – 168.
. درسنامه‌ بیماریهای‌ کودکان، ص‌ 691.
. محمدرضا شرفی: مراحل‌ رشد و تحول‌ انسان، چاپ‌ سوم، وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی، 1368، ص‌ 107.
. حسن‌ احدی‌ و همکار: روان‌شناسی‌ رشد (مفاهیم‌ بنیادی‌ در روان‌شناسی‌ کودک)، 1373، ص‌ 185.
. ژانت‌ هاید: روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 11 – 110.
. ژان‌ لوک‌ داریگل: بهداشت‌ و زیبایی‌ مو، ترجمه‌ ساعد زمان، چاپ‌ اول، انتشارات‌ ققنوس، 1373، ص‌ 23.
. کلیات‌ فیزیولوژی‌ پزشکی‌ ج‌ 2، ص‌ 801.
. درسنامه‌ بیماریهای‌ کودکان، ص‌ 691.
. روان‌شناسی‌ رشد بزرگسالان‌ در فراخنای‌ زندگی، ص‌ 25.
. مارک‌ آنده‌ بلوش: رشد روانی‌ – عاطفی‌ کودک، ترجمه‌ فرشتة‌ توکلی، چاپ‌ اول، 1377، ص‌ 86 – 185.
. روان‌شناسی‌ اجتماعی‌ ج‌ 1، ص‌ 317.
. محمدعلی‌ سادات: خصوصیات‌ روح‌ زن، چاپ‌ سوم، نهضت‌ زنان‌ مسلمان، 1361، ص‌ 6 و 13.
. دنا کرولی: روان‌شناسی‌ افسردگی‌ زنان، ترجمه‌ بهزاد رحمتی، چاپ‌ اول، انتشارات‌ زریاب، 1375، ص‌ 27.
. روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 40 – 39.
. روان‌شناسی‌ کودک‌ از دیدگاه‌ معاصر ج‌ 2، ص‌ 24 – 423.
. تفاوتهای‌ فردی، ص‌ 44 – 143.
. روان‌شناسی‌ کودک‌ از دیدگاه‌ معاصر ج‌ 2، ص‌ 24 – 423.
. روان‌شناسی‌ افسردگی‌ زنان، ص‌ 5 – 23.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 92.
. اَن‌ دیکسون: قدرت‌ زن‌ مؤ‌ثرترین‌ شگردهای‌ قاطعیت، ترجمه‌ توران‌ تمدن‌ (مالکی) چاپ‌ اول، نشر البرز، 1373، ص‌ 227.
. روشهای‌ پیشرفته‌ روابط‌ زناشویی، ص‌ 22 – 321.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 92.
. علی‌ اسلامی‌ نسب‌ بجنوردی: بحران‌ خودکشی، چاپ‌ اول، انتشارات‌ فردوس‌ و مجید، 1371، ص‌ 89، 4 – 93 و 99 و 101.
. روان‌شناسی‌ رشد (مفاهیم‌ بینادی‌ در روان‌شناسی‌ کودک)، ص‌ 45.
. ژانت‌ هاید: روان‌ شناس‌ زنان، ص‌ 122، 1 – 90 و 238.
. رشد و شخصیت‌ کودک، ص‌ 167.
. روان‌شناسی‌ رشد کودک‌ از دیدگاه‌ معاصر ج‌ 2، ص‌ 191.
. حسین‌ نجاتی: روان‌شناسی‌ نوجوانی‌ (چگونگی‌ رفتار با نوجوانان) ص‌ 29.
. دنیای‌ نوجوانی‌ دختران، ص‌ 108.
. روان‌شناسی‌ نوجوانی، ص‌ 134.
. آرتورت، جرسیلد: شناخت‌ خویشتن، ترجمه‌ محمد نقی‌ براهنی‌ و علامحسین‌ ساعدی، 1343، ص‌ 89.
. ژانت‌ هاید: روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 132.
. روان‌شناسی‌ رشد بزرگسالان‌ در فراخنای‌ زندگی، ص‌ 4 – 53.
. روان‌شناسی‌ رشد بزرگسالان‌ در فراخنای‌ زندگی، ص‌ 25.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 78.
. روان‌شناسی‌ رشد بزرگسالان‌ در فراخنای‌ زندگی، ص‌ 90 – 89.
. انجمن‌ روان‌ پزشکی‌ آمریکا: راهنمای‌ تشخیص‌ و آماری‌ اختلالات‌ روانی‌ ج‌ 1 و 2، ترجمة‌ محمد رضا نیک‌خو و همکاران، چاپ‌ اول، انتشارات‌ سخن، 1374.
. تیموتی‌ کاستلو و همکار: روان‌شناسی‌ نابهنجاری، ترجمه‌ نصرت‌ ا پورافکاری، چاپ‌ اول، انتشارات‌ آزاده، 1373.
. اسکات، کی‌ و گبرگ: مداوی‌ روان، ترجمه‌ بهداد بسیجی، چاپ‌ اول، نشر اوحدی، 1376.
. هارولد کاپلان‌ و بنیامین‌ سادوک: خلاصه‌ روان‌ پزشکی، ج‌ 4.
. مولف، شناخت‌ و سنجش‌ هوش‌ و استعداد تحصیلی، چاپ‌ اول، انتشارات‌ دکتر فاطمی، 1361، ص‌ 7.
. همان، ص‌ 13 – 11.
. همان، ص‌ 14.
. همان، ص‌ 15.
. همان.
. کارل‌ ساگان، اژدهای‌ بهشتی، ترجمه‌ عبدالحسین‌ وهاب‌زاده، چاپ‌ اول، انشتارات‌ اترک، 1368، ص‌ 3 – 62.
. شناخت‌ و سنجش‌ هوش‌ و استعداد تحصیلی، ص‌ 15.
. اژدهای‌ بهشتی، صص‌ 3 – 62.
. شناخت‌ و سنجش‌ هوش‌ و استعداد تحصیلی، ص‌ 15.
. روژه‌ پیره، روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ترجمه‌ محمدحسین‌ سروری، انتشارات‌ جانزاده، 1370، صص‌ 3 – 52، 48 و 104.
. بنوات‌گری: زنان‌ از دید مردان، ترجمه‌ محمدجعفر پوینده، چاپ‌ اول، انتشارات‌ جام، 1377، ص‌ 227.
. همان، صص‌ 30 – 229.
. محمدعلی‌ سادات: خصوصیات‌ روح‌ زن، چاپ‌ سوم، نهضت‌ زنان‌ مسلمان، 1361، صص‌ 8 – 67 .
. همان، ص‌ 65.
. نیل‌ کلارک‌ وارن، در جستجوی‌ عشق‌ زندگی، ترجمه‌ مهدی‌ قراچه‌ داغی، چاپ‌ اول، نشر اوحدی، 1377، ص‌ 48.
. حسین‌ نجاتی، روان‌شناسی‌ زناشویی، چاپ‌ اول، انتشارات‌ بیکران، 1376، ص‌ 52.
. زنان‌ از دید مردان، صص‌ 8 – 97.
. آناتومی‌ گری‌ (1981)؛ استخوان‌شناسی، ترجمه‌ فرهاد سمیعی، چاپ‌ اول، انتشارات‌ شرکت‌ سهامی‌ چهر، 1361، صص‌ 195 – 239.
. حسین‌ حکمت‌ و همکاران، استخوان‌شناسی، مؤ‌سسه‌ نشر جهاد، ص‌ 374.
. جواد فیض، مغز کودک‌ من، چاپ‌ اول، دانشگاه‌ علوم‌ پزشکی‌ اصفهان، معاونت‌ پژوهشی، 1373، ص‌ 31.
. اژدهای‌ بهشتی، صص‌ 4 – 53.
. همان، ص‌ 56.
. اژدهای‌ بهشتی، صص‌ 4 – 53.
. همان، صص‌ 6 – 55.
. اسرار مغز آدمی، ص‌ 173.
. مغز کودک‌ من، ص‌ 27.
. همان، ص‌ 31.
. نرمان‌ ل. مان، اصول‌ روان‌شناسی‌ ج‌ 1، ترجمه‌ و اقتباس: محمود ساعتچی، چاپ‌ دوازدهم، مؤ‌سسه‌ انتشارات‌ امیرکبیر، 1375، ص‌ 229.
. اصول‌ روان‌شناسی، ج‌ 1، ص‌ 423.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 85.
. اصول‌ روان‌شناسی، ج‌ 1، صص‌ 27 – 125.
. سیامک‌ خدا رحیمی‌ و همکاران، روان‌شناسی‌ زنان، چاپ‌ اول، انتشارات‌ مردمک، 1377، ص‌ 133.
. شناخت‌ و سنجش‌ هوش‌ و استعداد تحصیلی، ص‌ 15.
. زنان‌ از دید مردان، صص‌ 69 – 168.
. اصول‌ روان‌شناسی‌ ج‌ 1، ص‌ 612.
. موریس‌ دوبس‌ و هانری‌ پیرون: روان‌شناسی‌ اختلافی، ترجمه‌ محمد حسین‌ سروری، انتشارات‌ مترجم، 1362، ص‌ 146.
. همان، صص‌ 46 – 145.
. سوسن‌ سیف‌ و همکاران، روان‌شناسی‌ رشد (1)، چاپ‌ سوم، انتشارات‌ سمت، تهران، 1375، ص‌ 19.
. روان‌شناسی‌ اختلافی، ص‌ 145.
. آندره‌ میشل، جنبش‌ اجتماعی‌ زنان، ترجمه‌ هما زنجانی‌زاده، چاپ‌ دوم، نشر نیکا، 1377، ص‌ 24.
. کوت‌ هورین، آیا به‌ راستی‌ مردان‌ از زنان‌ برترند، ترجمه‌ محمود بهزاد، انتشارات‌ رودکی، ص‌ 108.
. ماهنامه‌ اطلاعات‌ علمی، سال‌ سیزدهم، شماره‌ 10، ص‌ 6.
. زنان‌ از دید مردان، ص‌ 104.
. همان، ص‌ 97.
. همان، ص‌ 94.
. همان، ص‌ 104.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 63.
. همان‌جا، صص‌ 1 – 60.
. همان، ص‌ 62.
. ای‌ میویس‌ هترنیگتون‌ و همکار، روان‌شناسی‌ کودک‌ از دیدگاه‌ معاصر، ج‌ 2، ترجمه‌ جواد طهوریان‌ و همکاران، چاپ‌ اول، انتشارات‌ معاونت‌ فرهنگی‌ آستان‌ قدس، 1373، ص‌ 319.
. روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 109.
. زنان‌ از دید مردان، ص‌ 90.
. همان، ص‌ 78.
. همان، ص‌ 82.
. همان، ص‌ 167.
. جودیت‌ هوپر و دیک‌ ترسی، جهان‌ شگفت‌انگیز مغز، ترجمه‌ ابراهیم‌ یزدی، چاپ‌ اول، انتشارات‌ قلم، 1372، صص‌ 77 – 376.
. ناحیه‌ اسب‌ آبی‌ یا هیپوکامپوس، ساختمان‌ عصبی‌ خمیده‌ای‌ است‌ به‌طور عمده‌ از ماده‌ خاکستری‌ ساخته‌ شده‌ و در کف‌ شاخ‌ میانی‌ بطن‌ طرفی‌ مغز قرار دارد.
. علی‌ قائمی، دنیای‌ نو جوانی‌ دختران، چاپ‌ اول، انتشارات‌ امیری، 1370، صص‌ 180 و 58.
. روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 108.
. روان‌شناسی‌ اجتماعی، ج‌ 1، ص‌ 316.
. روان‌شناسی‌ رشد (1)، ص‌ 292.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 55.
. مجله‌ ایران‌ جوان‌ – شمارة‌ 131 – صفحة‌ 31.
. روان‌شناسی‌ اختلافی، ص‌ 47 – 146.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 50.
. روان‌شناسی‌ رشد(1)، ص‌ 340
. حسین‌ نجاتی، روان‌شناسی‌ رشد (از کودکی‌ تا نوجوانی)، چاپ‌ اول، مؤ‌سسه‌ مهشاد، 1371، ص‌ 160.
. روان‌شناسی‌ رشد (1)، ص‌ 340.
. آیا به‌ راستی‌ مردان‌ از زنان‌ برترند، ص‌ 103.
. اصول‌ روان‌شناسی‌ ج‌ 1، ص‌ 153.
. سیامک‌ رضا مهجور، روان‌شناسی‌ بازی، چاپ‌ اول، نشر راهگشا، 1370، صص‌ 44 – 243.
. سیامک‌ خدارحیمی‌ و همکاران: روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 102.
. روان‌شناسی‌ رشد (1)، ص‌ 239.
. روان‌شناسی‌ اجتماعی، ج‌ 1، ص‌ 315.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 50.
. سکلتون‌ و همکاران، تفاوتهای‌ فردی، ترجمه‌ یوسف‌ کریمی‌ و فرهاد جمهری، چاپ‌ اول، انتشارات‌ وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامی، 1371، ص‌ 139.
. روان‌شناسی‌ اجتماعی، ج‌ 1، ص‌ 315.
. جان‌ گری، روشهای‌ پیشرفته‌ روابط‌ زناشویی، ترجمه‌ فرشته‌ صالی، چاپ‌ اول، انتشارات‌ آبتین، 1375، ص‌ 96.
. همان، ص‌ 98 و 94.
. جان‌ گری، مردان‌ مریخی‌ زنان‌ ونوسی، ترجمه‌ لوئیز عندلیب‌ و اشرف‌ عدیلی، نشر سیمرغ، 1376، ص‌ 76.
. تفاوتهای‌ فردی، ص‌ 139. – روان‌ شناسی‌ زنان، ص‌ 102. – آیا به‌ راستی‌ مردان‌ از زنان‌ برترند، ص‌ 105. – روان‌شناسی‌ اختلافی، صص‌ 47 – 146.
. روان‌شناسی‌ زنان، ص‌ 91.
. روان‌شناسی‌ کودک‌ از دیدگاه‌ معاصر، ج‌ 2، ص‌ 40.
. آیا به‌ راستی‌ مردان‌ از زنان‌ برترند، ص‌ 105.
. اصول‌ روان‌شناسی، ج‌ 1، ص‌ 646.
. همان، ج‌ 1، صص‌ 63 – 261 و 267.
. تفاوتهای‌ فردی، ص‌ 138.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 104.
. همان، ص‌ 54.
. همان، صص‌ 49 و 104.
. همان، ص‌ 50.
. همان، ص‌ 49.
. در این‌ تست‌ از شخص‌ مورد آزمون‌ خواسته‌ می‌شود که‌ با استفاده‌ از یک‌ اهرم، درحالی‌ که‌ قاب‌ تغییر جهت‌ می‌دهد و کج‌ می‌شود، میله‌ را به‌ حالت‌ قائم‌ درآورد. آزمودنی‌ باید وضعیت‌ قاب‌ را نادیده‌ بگیرد و فکر خود را روی‌ میله‌ متمرکز کند. (تفاوتهای‌ فردی، صص‌ 42 – 141.
. تفاوتهای‌ فردی، صص‌ 42 – 141.
. همان‌ جا.
. همان، ص‌ 139.
. روشهای‌ پیشرفته‌ روابط‌ زناشویی، ص‌ 95.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 54.
. ژانت‌ هاید، روان‌شناسی‌ زنان، ترجمه‌ بهزاد رحمتی، چاپ‌ اول، انتشارات‌ لادن، 1377، ص‌ 156.
. روان‌شناسی‌ اختلافی‌ زن‌ و مرد، ص‌ 104.
. همان، صص‌ 7 – 56.
. همان، صص‌ 3 – 62.
. همان، صص‌ 2 – 41 و 104.
. اژدهای‌ بهشتی، ص‌ 68.
. همان، ص‌ 62.
. همان، ص‌ 4 – 62.
. آیا به‌ راستی‌ مردان‌ از زنان‌ برترند، ص‌ 98.
. همان، ص‌ 96.
. مردان‌ مریخی‌ زنان‌ ونوسی، ص‌ 76.
این‌ مقاله‌ تلخیصی‌ از مجموعه‌ مقالاتی‌ است‌ که‌ در کتاب‌ «زن‌ در نگاه‌ علم» بزودی‌ توسط‌ بنیاد پژوهشهای‌ آستانقدس‌ رضوی‌ منتشر خواهد شد. این‌ کتاب‌ در همین‌ نشریه، تفصیلاً‌ معرفی‌ شده‌ است.
http://www.porsojoo.com/fa/node/3329
28